Spoorwegmuseum toont unieke treinaffiches – van art deco tot Anthon Beeke


De expositie Spoor van verbeelding in het Spoorwegmuseum in Utrecht laat niet alleen de ontwikkeling van de spoorwegen zien, maar geeft vooral ook een blik op de historie van de ingezette ontwerpstijlen. Te zien zijn affiches te zien van bekende ontwerpers als H.P. Berlage, Henri Cassiers, Willy Sluiter, A.M. Cassandre, Frans Mettes, Joop Geesink, Fedde Weidema, Anthon Beeke en Wendelien Daan.

Land vol molens en grachten

Eind 19e eeuw verschenen de eerste geïllustreerde spoorwegaffiches op stations en in reisbureaus. Ze brachten reisbestemmingen, treinen of passagiers in beeld. Zo maakte de architect H.P Berlage een affiche voor de boottrein tussen Amsterdam en Londen. Andere vroege affiches waren bedoeld om buitenlandse toeristen per trein naar ‘Holland’ te lokken. Ze werden aangetrokken door kleurrijke affiches gemaakt door buitenlandse kunstenaars. Zo ontstond het beeld van een land vol molens, bloembollenvelden, boeren op klompen, vrouwen in klederdracht, kaasmarkten, vissersbootjes en grachten. Pas later werden affiches ook gebruikt voor de promotie van binnenlands verkeer. De verschillende maatschappijen gingen vanaf 1917 samenwerken als Nederlandsche Spoorwegen (NS).

Tijdens de economische crisis in de jaren dertig liet de NS affiches maken voor speciale (korting)kaartjes en met slogans als ‘Veilig Vlug Voordelig’. Vanaf 1945 lag de nadruk eerst op oorlogsherstel (‘De Pullman rijdt weer’). Toen de welvaart groeide, reageerde de NS op de concurrentie van de auto(bus) met vakantie- en autoslaaptreinen, terwijl de Trans Europ Express (vanuit Nederland geïnitieerd en gepromoot) de strijd aanging met zakenvluchten. Latere NS-reclames richtten zich op specifieke doelgroepen als senioren en jongeren (Tienertour, Interrail). Rond de eeuwwisseling kwamen de hogesnelheidstreinen in beeld.

Sobere illustraties in Helvetica.

In 1914 ontwierp Willy Sluiter de eerste ‘moderne’ Nederlandse spoorwegaffiches. Hij beeldde geen treinen of bestemmingen af, maar reizigers, spoormannen en ‘locals’ in een cartooneske stijl. Een heel ander beeld. In 1927 maakte de Franse ontwerper A.M. Cassandre baanbrekende affiches voor de luxetreinen. Hij wist met behulp van diagonale lijnen zoals rails, telegraafdraden en scheepsboegen de kracht en snelheid van moderne vervoermiddelen te vatten op affiches. Zijn ontwerp voor de Étoile du Nord, een luxe trein tussen Parijs en Amsterdam, is hiervan een treffend voorbeeld. Zijn ontwerpstijl zou veel invloed hebben op de Nederlandse spoorwegaffiches in het volgende decennium.

De meeste affiches uit de naoorlogse jaren hebben een wat brave, illustratieve stijl. Ontwerpers gebruikten een typisch ‘mid-century’ kleurenpalet met tinten als diepgroen, paars en okergeel. Pas tegen 1960 verschenen de eerste posters met kleurenfoto’s. In die periode drong vanuit Zwitserland de zakelijke international typographic style door. Kenmerken waren sobere illustraties, veel witruimte en strakke lettertypes zoals Helvetica. De NS schudde uiteindelijk in 1968 het ambtelijke imago af met een nieuwe huisstijl waarin de kleur geel en het strakke logo centraal staan. De affiches uit die tijd maakten vooral reclame voor nieuwe kaartsoorten of een aantrekkelijke bestemming waarbij ook reizigers zelf in beeld kwamen. Tegenwoordig werpt de komst van digitale reclamezuilen op stations de vraag op of er nog wel toekomst is voor het papieren spoorwegaffiche.

Het boek ‘150 jaar Nederlandse spoorwegaffiches (uitgeverij Thoth)

De tentoonstelling is samengesteld door verzamelaar en publicist Arjan den Boer. De affiches komen uit de omvangrijke collectie van het Spoorwegmuseum, uit de verzameling van de samensteller en van enkele musea en archieven in binnen- en buitenland. Bij uitgeverij Thoth verscheen het boek 150 jaar Nederlandse spoorwegaffiches van de hand van Arjan den Boer.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *